Medicatiefouten vormen een groot probleem voor de volksgezondheid, vooral bij ouderen. Complexe behandelingen, polymedicatie en leeftijdsgerelateerde veranderingen vergroten de risico's. Betere preventie en aangepaste ondersteuning zijn essentieel om ervoor te zorgen dat geneesmiddelen veilig en doeltreffend worden gebruikt.
Een medicatiefout is een onopzettelijke fout in het behandelingsproces met geneesmiddelen die de patiënt schade berokkent of kan berokkenen.
Medicatiefouten kunnen verschillende oorzaken hebben en elke betrokkene in het medicatieproces kan een fout maken.
Bijvoorbeeld:
- verwarring tussen verschillende geneesmiddelen en/of onjuiste inname (in het bijzonder in combinatie met maaltijden);
- gebruik van een vervallen geneesmiddel;
- fout bij het bewaren van het geneesmiddel;
- fout in het medisch voorschrift;
- fout bij het bereiden van het geneesmiddel;
- fout bij de afgifte van het geneesmiddel;
- fout bij het toedienen van het geneesmiddel (bv. zorgpersoneel dat een geneesmiddel aan de verkeerde persoon geeft).
Opgelet: een medicatiefout mag niet worden verward met een medische fout.
Een medicatiefout heeft betrekking op het geneesmiddel zelf terwijl een medische fout betrekking heeft op de medische handeling die werd gesteld.
Kwetsbaarheidsfactoren bij het ouder worden
- Polymedicatie of polyfarmacie, gedefinieerd als het gebruik van vijf of meer geneesmiddelen, komt voor bij 14 tot 49 procent van de ouderen. Het verhoogt het risico op geneesmiddeleninteractie en verwarring tussen producten, vooral bij cognitieve of visuele problemen.
- Zelfmedicatie komt veel voor bij ouderen en verhoogt het risico, voornamelijk bij vrij verkrijgbare producten en voedingssupplementen.
- Ouder worden leidt tot farmacokinetische en farmacodynamische veranderingen zoals verminderde nier- en leverfunctie, veranderingen in spiermassa en lichaamssamenstelling. Deze veranderingen hebben een impact op de distributie, metabolisatie en eliminatie van geneesmiddelen. Een aangepaste dosering is daarom essentieel want ouderen lopen hierdoor meer risico op bijwerkingen in geval van een medicatiefout.
Ongewenste voorvallen met geneesmiddelen komen bijna twee keer zo vaak voor bij 65-plussers en 20 procent van deze voorvallen leiden tot ziekenhuisopname. Ze zijn vaak vermijdbaar.
Preventiestrategieën
Voor gezondheidszorgbeoefenaars en verzorgers/mantelzorgers
Om deze fouten te verminderen, is het essentieel om de regel van vijf te volgen: het juiste geneesmiddel in de juiste dosis aan de juiste patiënt via de juiste route op het juiste moment toedienen.
Aanbevolen maatregelen in lijn met de regel van vijf.
- Controleer de identiteit van de patiënt bij het voorschrijven, de afgifte en/of het toedienen van het geneesmiddel.
- Vereenvoudig waar mogelijk behandelingsschema's en wees waakzaam voor geneesmiddeleninteracties en -cascades.
- Gebruik de beschikbare digitale hulpmiddelen en waarschuwingssystemen om interactie tussen geneesmiddelen te herkennen.
- Licht patiënten voor over hun behandeling.
- Informeer patiënten in het geval van vervanging van een geneesmiddel of een verandering in de presentatie van een geneesmiddel dat al lange tijd wordt gebruikt.
- Stel voor om een pillendoosje te gebruiken.
Voor patiënten en verzorgers/mantelzorgers
Nuttige aanbevelingen.
- Breng de arts en apotheker op de hoogte van alle geneesmiddelen en voedingssupplementen die worden gebruikt, om onnodige medicatie of geneesmiddeleninteractie te voorkomen.
- Vermijd zelfmedicatie. Vraag advies aan een zorgverlener/gezondheidszorgbeoefenaar.
- Bewaar geneesmiddelen zoals aanbevolen in de bijsluiter.
- Controleer de vervaldatum van het geneesmiddel en breng verlopen of ongebruikte geneesmiddelen terug naar de apotheker.
- Respecteer de dosering en de voorwaarden voor het innemen van geneesmiddelen (dit wordt therapietrouw genoemd). Gebruik zo nodig een pillendoosje (maak het eventueel klaar met de hulp van een verzorger of apotheker).
- Voor verzorgers/mantelzorgers: controleer de identiteit van de patiënt.
Als algemene regel geldt: bij twijfels of vragen over het innemen van een geneesmiddel, vraag de arts of apotheker om advies.
Conclusie
Het voorkomen van medicatiefouten vraagt om een globale aanpak, gericht op waakzaamheid, communicatie en coördinatie, vooral bij ouderen. Bijzondere aandacht moet worden besteed aan het personaliseren van behandelingen en het ondersteunen van patiënten om ervoor te zorgen dat ze geneesmiddelen veilig en doeltreffend gebruiken.